Yenibademli Höyük: Gökçeada'nın 5000 Yıllık Tunç Çağı Yerleşimi

Gökçeada deyince çoğu kişinin aklına plajlar, koylar ve şarap gelir; ama adanın en şaşırtıcı yanı, üzerinde beş bin yıldır kesintisiz insan yaşamının izlerini taşımasıdır. Bunun en somut kanıtı, Yenibademli köyünün hemen yanı başındaki bir tepecikte yatıyor: Yenibademli Höyük. Tarlaların ortasında, ilk bakışta sıradan görünen bu çalılık tepenin altından, MÖ 3000'lere uzanan bir Tunç Çağı kasabası çıktı.

Yenibademli Höyük nedir?

Höyük, üst üste kurulan yerleşimlerin zamanla yapay bir tepe oluşturmasıyla meydana gelen arkeolojik bir alandır. Yenibademli Höyük de tam olarak budur: aynı noktada yüzyıllarca yaşayan toplulukların evlerini yıkıp üzerine yenisini kurmasıyla yükselmiş, yaklaşık 130 metreye 120 metre boyutunda bir tarih katmanı. Bugün gördüğünüz taş temeller, Gökçeada'nın bilinen en eski kalıcı yerleşim yeridir ve adanın Kuzeydoğu Ege'deki tarih öncesi rolünü kanıtlar.

Höyük ilk kez 1963'te bilim dünyasına rapor edildi. Sistematik kazılar ise 1996'da Doç. Dr. Halime Hüryılmaz başkanlığında Hacettepe Üniversitesi ekibiyle başladı ve yıllarca sürdü; 2005'ten itibaren arkeozooloji ve jeoloji çalışmaları da eklenerek yerleşimin günlük hayatı ayrıntısıyla aydınlatıldı.

Nerede ve nasıl gidilir?

Yenibademli Höyük, Gökçeada Merkez (Çınarlı) ile Kaleköy arasındaki ovada, Kaleköy'e yaklaşık 1,7 km güneybatıda yer alır. Bugün denize uzaklığı 1,5 km kadardır; ancak binlerce yıl önce kıyı çizgisi daha içeride olduğundan yerleşim denizle çok daha iç içeydi. Merkezden araçla birkaç dakikalık mesafededir ve Kaleköy'e giderken yol üzerinde kalır. Alan açık, çevrili bir kazı sahasıdır; giriş ücretsizdir.

5000 yıllık bir Tunç Çağı yerleşimi

Kazılarda batı terasında dört, doğu terasında beş yapı katı belgelendi. Höyüğün kimliğini asıl ortaya koyan üçüncü dönem, MÖ 3. binyılın başından itibaren yaklaşık 400 yıl boyunca kesintisiz yaşandı. Bu, küçük bir ada topluluğunun nesiller boyu aynı yerde tutunduğunu gösterir.

Sur duvarları ve evler

Yerleşim üç yanından savunma amaçlı sur duvarlarıyla çevriliydi. Bir köyün ortak emekle sur inşa etmesi, basit görünen bu topluluğun aslında örgütlü bir düzene sahip olduğunu kanıtlar. Evler dikdörtgen planlı, taş temelli ve kerpiç duvarlıydı; ahşap desteklerle güçlendirilmişti ve ortalama 5,2 × 3,4 metre ölçülerindeydi. Evlerin arasından geçen taş döşeli sokaklar yaklaşık 1,6 metre genişliğindeydi — yani burası rastgele kurulmuş bir mezra değil, planlı bir kasabaydı.

Troya ve Kiklad bağlantısı

Yenibademli'nin belki en heyecan verici yanı, yalıtılmış bir ada köyü olmamasıdır. Çanak çömlekteki kap tipleri ve bezemeler, karşı kıyıdaki Troya I kültürüyle güçlü bir etkileşimi ortaya koyar. Dahası, buluntular yerleşimin deniz aşırı ilişkilerinin Kiklad adalarına kadar uzandığını gösterir. Gökçeada, beş bin yıl önce de Ege'nin ticaret ve kültür ağının bir parçasıydı.

Kazılarda neler bulundu?

Höyükten çıkan buluntular, sade ama dolu bir günlük hayatın resmini çiziyor. El yapımı çanak çömlekler, geyik ve yaban domuzu gibi av hayvanlarının kemikleri, deniz kabukları ve taş–kemik aletler ele geçti. Beslenme tarıma ve hayvancılığa dayanıyordu: arpa, farklı buğday türleri ve baklagiller dahil dokuz farklı kültür bitkisi ile sığır, koyun, keçi ve domuz besiciliği belgelendi. Avcılık ve deniz ürünleri de sofrayı tamamlıyordu.

Kazıların ortaya çıkardığı en çarpıcı detaylardan biri, yerleşimin bir deprem sonucu yıkıldığını gösteren izler ve enkaz altında kalan insan kalıntılarıdır. Bu acı sahne, aynı zamanda binlerce yıl öncesinin bir anını dondurarak bize ulaştırır.

Ziyaret için ipuçları

2014'ten beri adada yaşayan biri olarak söyleyebilirim ki Yenibademli Höyük, gösterişli bir antik kent beklentisiyle gidilince ilk anda mütevazı görünür; ama ne baktığınızı bildiğinizde bambaşka bir yer olur. Tavsiyem, buraya Kaleköy gezinizle birleştirmeniz: höyüğü görüp ardından kaleye çıkarsanız, beş bin yıllık yerleşim katmanını yukarıdan tüm ovaya yayılmış halde kavrarsınız.

Bana göre alanı sabah erken ya da gün batımına yakın saatlerde ziyaret etmek en iyisi; ışık taş temelleri belirginleştirir ve fotoğraf için ideal olur. Sağlam ayakkabı giyin, alan çalılık ve topraktır. Daha geniş bir tarih çerçevesi için adanın Neolitik'ten günümüze uzanan hikâyesini anlattığımız yazıyı okumanızı, gezinizi planlarken de 3 günlük Gökçeada gezi planımıza göz atmanızı öneririm. Höyüğü 360° sanal turumuzdan da kuş bakışı inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yenibademli Höyük kaç yıllık?

Höyük yaklaşık 5000 yıllıktır; Erken Tunç Çağı'na, MÖ 3. binyıla tarihlenir ve Geç Tunç Çağı'na kadar uzanan katmanlar içerir. Gökçeada'nın bilinen en eski kalıcı yerleşimidir.

Yenibademli Höyük'e giriş ücretli mi?

Hayır. Höyük açık bir arkeolojik alandır ve ziyareti ücretsizdir. Kaleköy'e giderken yol üzerinde kaldığı için gezinize kolayca eklenir.

Höyükte ne görülür?

Taş temelli ev kalıntıları, dar taş döşeli sokaklar ve yerleşimi çevreleyen sur duvarlarının izleri görülebilir. Çevredeki ova ve arkadaki deniz manzarası, alanı havadan kavramak için de etkileyicidir.

Yenibademli Höyük, Gökçeada'nın yalnızca bir tatil adası değil, binlerce yıllık bir uygarlık beşiği olduğunu sessizce anlatır. Adada yıllarca yaşadıktan sonra bile her gittiğimde aynı şeyi düşünüyorum: ayağımızın altındaki bu toprak, bizden çok önce burada bir hayat kurmuş insanların hikâyesini taşıyor. — Murat Kavak