İskiter Kalesi: Gökçeada Kaleköy'ün Çağlar Aşan Hisarı

Gökçeada'ya gelen herkesin er ya da geç yolu Kaleköy'e düşer; çünkü burası adanın denize açılan kapısı, antik limanı ve gün batımının en güzel izlendiği yer. Ama köyün asıl hikâyesi tepede saklı: yüzyıllar boyunca adanın bekçiliğini yapmış olan İskiter Kalesi. Bu yazıda kaleyi geçmişten bugüne, dönem dönem ele alıyoruz.

İskiter Kalesi nerede, adı nereden geliyor?

Kale, Yukarı Kaleköy'de, hem denize hem de Merkez (Çınarlı) ovasına hâkim kayalık bir tepede yer alır. Köyün eski adı olan Kastro, Rumca "kale" anlamına gelir — yani köy, adını doğrudan bu hisardan almıştır. Kaleköy, Gökçeada'nın deniz kıyısındaki tek yerleşimi ve tarih boyunca adanın ana limanı olmuştur. Kuzu Limanı yapılmadan önce adanın dünyayla bağlantısı buradan sağlanıyordu.

Kalenin katmanlı tarihi

İskiter Kalesi'nin en çarpıcı yanı, tek bir döneme ait olmamasıdır. Surlarda ve çevredeki kalıntılarda farklı çağların izleri iç içe geçmiştir.

Helen öncesinden Bizans'a

Kalenin kesin yapım tarihi bilinmiyor; çevredeki akropol, mermer ve heykel parçaları, sur kalıntıları nedeniyle kökeninin Helen dönemi öncesine kadar uzandığı tahmin edilir. Antik yazar Stefanos Byzantios, İmroz'u "Hermes tapınakları bulunan bir Trakya adası" olarak anar; yani bölgenin kutsal ve stratejik geçmişi çok eskidir. Surlar Bizans döneminde onarılmış, ada Bizans'ın son yıllarında Venedik ve Cenevizlilerin etki alanına girmiştir.

Cenevizliler, Gattilusio ailesi ve Kraliçe Valentina Yolu

Kalenin bugünkü kimliğine en çok katkıyı yapan dönem Ceneviz egemenliğidir. Kuzey Ege adalarını yöneten Gattilusio ailesi kaleyi güçlendirmiştir. Bu döneme ait en somut iz, köy meydanından kaleye çıkan ve 1440'lardan kaldığı söylenen taş patika: Kraliçe Valentina Yolu. Ceneviz beyi Palamede Gattilusio'nun eşi Valentina adına yaptırdığı anlatılan bu yol, limanı kaleye bağlar ve yürüdüğünüzde tam altı yüz yıl öncesine dokunmuş olursunuz.

Osmanlı dönemi

Gökçeada, 1455 yılında Fatih Sultan Mehmed döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. İstanbul'un fethinden yalnızca iki yıl sonra gerçekleşen bu adım, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki adanın stratejik önemini gösterir. Sonraki yüzyıllarda kale askerî işlevini yitirdi; köy, tepenin eteklerinde kendi hayatını sürdürdü.

Kalenin sırları: sarnıç ve batık liman

Tepedeki yaşamın en büyük sorunu suydu. Bu yüzden kale tepesine, su ihtiyacını karşılamak için Roksades Sarnıcı adı verilen antik bir su sarnıcı inşa edilmişti. Bir başka şaşırtıcı detay denizin altında: bugünkü Kaleköy limanının altında, sular yükselince batmış daha eski bir antik liman bulunur. Yani Kaleköy, üst üste binmiş limanların ve çağların yer aldığı çok katmanlı bir yerdir.

Kale bugün ne durumda?

Kalenin büyük bölümü yıkılmış olsa da, surların bir kısmı hâlâ ayaktadır. Çevrede taş köy evi kalıntıları ve yel değirmenleri görülür. Tepeye çıktığınızda manzara tek başına yolculuğa değer: aşağıda Kaleköy, ötede Yeni Bademli, Eski Bademli ve Zeytinli köyleri, karşıda ise ışıl ışıl Ege uzanır. Restorasyon zaman zaman gündeme gelse de kapsamlı bir çalışma henüz tamamlanmadı; yani kaleyi olduğu gibi, yıllarca rüzgâra ve denize direnmiş hâliyle görüyorsunuz.

Ziyaret rehberi

2014'ten beri adada yaşayan biri olarak söyleyebilirim: İskiter Kalesi'ni gezmenin en güzel yolu, akşamüzeri çıkmaktır. Kaleköy zaten Gökçeada'nın en ünlü gün batımı noktasıdır; kaleye doğru tırmanıp güneşin denize inişini yukarıdan izlemek bana göre adadaki en iyi yarım saatlerden biri. Tavsiyem, sağlam ayakkabı giymeniz ve yokuş için biraz su almanız; yol taşlık ve eğimli. Köyün kafelerinde bir şeyler içip ardından yukarı yürüyebilirsiniz.

Kaleyi tek başına değil, Kaleköy'ün bütünüyle düşünün. Köyün kafeleri, antik limanı ve gün batımı için Kaleköy rehberimize göz atın. Adanın daha derin geçmişini merak ediyorsanız, aynı ovaya bakan Yenibademli Höyüğü ve Ege'nin en eski köyü Uğurlu Höyüğü yazılarımızla bu yolculuğu tamamlayabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

İskiter Kalesi'ni kim yaptırdı?

Kalenin kesin yapım tarihi ve ilk yapıcısı bilinmiyor; kökeninin Helen dönemi öncesine uzandığı tahmin edilir. Surlar Bizans'ta onarılmış, Cenevizli Gattilusio ailesi tarafından güçlendirilmiştir.

Kaleköy Kalesi'ne giriş ücretli mi?

Hayır, kale açık bir alandır ve ziyareti ücretsizdir. Köy meydanından tepeye doğru yürüyerek çıkılır.

Kale gezisi için en iyi zaman ne?

Gün batımı saatleri. Kaleköy Gökçeada'nın en ünlü gün batımı noktasıdır; tepeden hem manzara hem de batan güneş birlikte görülür.

İskiter Kalesi, Gökçeada'nın yalnızca bir tatil adası değil, binlerce yıldır el değiştiren, korunan, sevilen bir toprak olduğunu hatırlatır. Adada yıllarca yaşadıktan sonra bile, o surların arasından denize bakınca aynı şeyi düşünüyorum: bu tepe, gelip geçmiş onca uygarlığın aynı manzaraya baktığı yer. — Murat Kavak