Uğurlu Höyüğü: Ege'nin En Eski Köyü Gökçeada'da

Gökçeada denince akla deniz, rüzgâr ve şarap gelir; ama bu ada aynı zamanda Ege'nin en eski çiftçi köyüne ev sahipliği yapan bir yer. Uğurlu köyünün hemen yakınındaki bir tepenin altında, sekiz bin yılı aşkın süre önce burada tarım yapan, hayvan besleyen ve denizle iç içe yaşayan insanların izleri yatıyor. Son yıllarda bilim dünyasının dikkatini çeken bu yer, Uğurlu Höyüğü.

Uğurlu Höyüğü neden bu kadar önemli?

Uğurlu-Zeytinlik, Doğu Ege adalarının bilinen en erken Neolitik yerleşmesidir. Önemi yalnızca yaşıyla sınırlı değil: tarımın ve yerleşik köy hayatının Anadolu'dan adalara, oradan da Balkanlar ve Avrupa'ya nasıl yayıldığını anlamak için kilit bir nokta. 2025 kazı sezonunda ortaya çıkarılan yapılar, höyüğü Ege adalarının en eski tarım köyü mertebesine taşıdı; bu unvanı uzun süre taşıyan Girit'teki Knossos artık ikinci sırada.

Nerede ve kim kazıyor?

Höyük, Gökçeada'nın batı kesiminde, Uğurlu köyünün yaklaşık 900 metre kuzeydoğusunda yer alır. 1998'deki yüzey araştırmasıyla saptandı; sistematik kazılar 2009'da başladı ve aralıksız sürüyor. Kazı başkanı Prof. Dr. Burçin Erdoğu (Akdeniz Üniversitesi), ekibiyle on beş yılı aşkın süredir yerleşimin katmanlarını tek tek aydınlatıyor. Burası aktif bir kazı alanıdır; bir müze gibi serbest gezi alanı değil, çalışmaların devam ettiği bilimsel bir saha olduğunu unutmamak gerekir.

8.800 yıllık katmanlar

Kazılarda altı ayrı kültür katı belgelendi; bunlar kabaca MÖ 6800 ile 4300 arasına, yani Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ'dan Kalkolitik Çağ'a uzanır. En alttaki en eski tabaka, adada bilinen ilk yerleşimcilerin ayak izini taşır. Katmanlar boyunca topluluk büyümüş, mimarisi ve beslenme alışkanlıkları değişmiş, MÖ 5000'den sonra ise Anadolu'dan giderek ayrışan kendine özgü bir ada kültürü oluşmuştur.

2025'in dairesel evleri

2025 kazı sezonunun en çok konuşulan bulgusu, 4 ila 6 metre çapındaki dairesel evlerdi. Bu yapılar taş temeller üzerine kamış ve çamurla örülmüş duvarlara, kamıştan konik çatılara sahipti. Bu tasarım hem yalıtım sağlıyor hem de adanın sert rüzgâr ve fırtınalarına karşı koruyordu — sekiz bin yıl önce bile iklime uygun, akıllı bir mimari.

Knossos'u geçen köy

Bu evlerin tarihlenmesi, Uğurlu'yu Ege adalarının en eski tarım köyü yaptı. Daha önce bu unvan Girit'teki Knossos'a aitti. Yani Gökçeada, tarım devriminin Ege'deki ilk duraklarından biri olarak ders kitaplarını değiştiren bir yere sahip.

Buluntular ve günlük yaşam

Höyükten çıkan buluntular, hareketli bir günlük hayatın izini sürmemizi sağlıyor. Obsidiyen, mermer ve çakmaktaşı gibi malzemeler, yerleşimin daha sekiz bin yıl önce geniş bir deniz ticaret ağının parçası olduğunu gösterir; obsidiyenin büyük olasılıkla Ege'deki Melos adasından geldiği düşünülür. Kemikten yapılmış delgiler, kazıyıcılar, iğneler ve balık oltaları da bulundu.

Ekonomi tarım ve hayvancılığa dayanıyordu: buğday, arpa, mercimek ve bezelye yetiştiriliyor; koyun, keçi, sığır ve domuz besleniyordu. Balıkçılık ise ikincil bir geçim kaynağıydı. Kısacası Uğurlu, kendi kendine yeten ama dış dünyaya da açık bir ada köyüydü.

Ziyaret etmek isteyenler için

2014'ten beri adada yaşayan biri olarak söyleyebilirim ki Uğurlu Höyüğü, gösterişli sütunlar ya da tapınaklar arayanları ilk anda şaşırtabilir; çünkü buranın değeri görkeminde değil, insanlık tarihindeki yerinde saklı. Yıllarca adanın tarihini araştırdıktan sonra bana göre Uğurlu, Gökçeada'yı "tatil adası" olmaktan çıkarıp bir uygarlık hikâyesine dönüştüren yer. Tavsiyem, höyüğü Gökçeada'nın diğer tarihî noktalarıyla birlikte düşünmeniz; özellikle Yenibademli Höyüğü yazımız ile birlikte okuyunca adanın binlerce yıllık katmanlı geçmişi netleşiyor. Daha geniş çerçeve için Gökçeada'nın tarihini anlattığımız yazıyı da öneririm. Aktif kazı sahası olduğu için ziyaret öncesi güncel durumu ve erişimi teyit etmekte fayda var.

Sıkça Sorulan Sorular

Uğurlu Höyüğü kaç yıllık?

Höyük yaklaşık 8.800 yıllıktır. Altı kültür katı MÖ 6800 ile 4300 arasına tarihlenir ve Doğu Ege adalarının bilinen en eski yerleşimidir.

Uğurlu Höyüğü neden Knossos'tan önemli?

2025'te ortaya çıkarılan dairesel evlerle birlikte Uğurlu, Ege adalarının bilinen en eski tarım köyü kabul edildi. Bu unvan daha önce Girit'teki Knossos'a aitti; Gökçeada'daki bulgular bu sırayı değiştirdi.

Uğurlu Höyüğü gezilebilir mi?

Burası aktif bir bilimsel kazı sahasıdır; serbest gezi alanı olan bir müze gibi değildir. Ziyaret etmeden önce kazının durumunu ve erişim koşullarını teyit etmek en doğrusudur.

Uğurlu Höyüğü, ayağımızın altındaki toprağın ne kadar derin bir hafıza taşıdığını hatırlatıyor. Gökçeada'da yıllarca yaşadıktan sonra bile, sekiz bin yıl önce burada bir köy kurmuş o ilk çiftçileri düşününce hâlâ etkileniyorum — bu ada, Ege'de yerleşik hayatın başladığı ilk yerlerden biri. — Murat Kavak