Gökçeada İskan Köyleri: 5 Köyün Tarihi ve Göç Hikayesi

Gökçeada'da yaşamak, sürekli tarih katmanlarına basmak gibi bir şey. 2014'ten beri bu adada yaşıyorum ve hâlâ bazı köylerin kuruluş hikayelerini duyunca şaşırıyorum. Adanın Rum köyleri — Zeytinliköy, Tepeköy, Kaleköy — taş mimarileriyle hemen dikkat çeker. Ama 1960'lardan 2000'e kadar Anadolu'nun dört bir yanından getirilen ailelerle kurulan 5 iskan köyü, adanın görünmeyen ama en az o kadar derin olan ikinci katmanıdır.

Gökçeada'nın Demografik Dönüşümü

1923 Lozan Antlaşması'yla Türkiye'ye katılan İmroz'da o tarihte yaklaşık 8.500 kişi yaşıyordu ve bunun %99'u Rum vatandaşlardı. 1950'de 6.125 Rum'a karşılık sadece 200 Türk vardı adada. 1960'lı yıllardan itibaren uygulanan politikalar ve 1970 Milli Güvenlik Kurulu kararlarıyla demografik yapı kökten değişti.

Bu değişim rastgele olmadı. Baraj yapımı nedeniyle arazileri kamulaştırılan köylerin sakinleri öncelikli olarak seçildi. Hem yersiz kalan ailelere yeni bir başlangıç verildi, hem de adanın nüfusu artırıldı.

İskan Köyleri Kronolojisi: Kim Nereden Geldi?

Şahinkaya Köyü (1960'lar – 1973/1974): İlk Adım

Gökçeada'nın ilk Türk iskan köyü. Trabzon'un Çaykara ilçesindeki Şahinkaya (Şur) köyünden gelen Karadenizli aileler kurdu. İlk yerleşimciler 1960'larda gelmiş, resmi iskan 1973-1974'te tamamlanmış. Yaklaşık 61 aile adaya yerleşti. Adanın kuzeyinde konumlanan köy, ismini de Trabzon'daki eski köyünden aldı.

Geçen yaz Şahinkaya'da bir pansiyonda kaldım; kahvaltıda kuymak çıktı, karşıda Ege denizi vardı. O tezat insanı gülümsetiyor. Karadeniz'in hamsi ve mısır kültürünü buraya taşımışlar. Köy küçük, yol biraz dar ama o samimi hava başka yerde yok.

Yeni Bademli Köyü (1984): Adanın En Kalabalık İskan Köyü

Isparta, Burdur, Samsun, Trabzon ve Giresun gibi farklı illerden getirilen ailelerle 1984'te kuruldu. Bugün adanın en kalabalık köyü ve pansiyon turizminin merkezi. Özellikle Burdur-Bucak bölgesinin hayvancılık birikimi köyde hâlâ yaşatılıyor. Eski Bademli Köyü ile karıştırmayın — Eski Bademli Rum köyü, Yeni Bademli iskan köyü.

Park yeri sıkıntılı, özellikle Ağustos'ta. Ama konaklama seçeneği çok, fiyatlar diğer köylere göre makul.

Uğurlu Köyü (1984): Güneybatının Sessiz Köşesi

Yeni Bademli ile aynı yıl kurulan Uğurlu, Muğla ve Burdur-Bucak bölgesinden gelen ailelerle iskan edildi. Adanın güneybatısında, tenha koyları ve günbatımı manzarasıyla giderek daha fazla keşfedilen bir yer. 2014'ten beri burada yaşayan biri olarak söyleyebilirim: Uğurlu, adanın en sakin köşelerinden biri. Kışın tenha olur ama o başka bir güzel. Hayvancılık ve tarım hâlâ temel geçim kaynağı.

Eşelek Köyü (1998): Minaresini Sırtında Taşıyan Köy

Eşelek'in hikayesini her anlattığımda karşımdaki kişi aynı tepkiyi veriyor: "Gerçekten mi?" Evet, gerçek.

Köyün kökeni 1561'e, Oğuz-Yörük göçebelerine dayanıyor. Asırlarca Çanakkale'nin Biga ilçesinde yaşayan Eşelek halkı, 1994'te inşaatı başlayan Bakacak Barajı nedeniyle yurtlarını terk etmek zorunda kaldı ve 1998'de Gökçeada'ya iskan edildi.

Ama köylüler sadece bavullarını değil, kimliklerini de taşıdı. "Hatıra olsun" diyerek eski cami minaresinin taşlarını tek tek söktüler, numaralandırdılar, kamyon ve gemiyle İmroz'a getirdiler. 2001'de minare yeniden dikildi. Bugün o minare, köy meydanında 900 yıllık köklerin sessiz tanığı olarak duruyor.

Daha da ilginci: Bakacak Barajı'nda su seviyesi düştüğünde, sular altında kalan eski Eşelek köyü yeniden ortaya çıkıyor. Bir hayalet köy, zaman zaman medyaya da konu oluyor.

Çirinkoy (2000): Son Dalga, Balkan Kökenliler

Gökçeada'nın en son kurulan köyü. 1989 Bulgaristan zorunlu göçüyle gelen Türk göçmenler için 2000 yılında açıldı. 150 haneli köyde kışın yaklaşık 90 hane kalıyor. Çirinkoy halkı organik hayvancılığa geçiş projesi başlatmış ve Ufuk Tepe'nin mera olarak tahsis edilmesini sağlayarak sertifikalı organik hayvancılık belgesi için başvuruda bulunmuş. Balkan kültürünü ve el sanatlarını adaya taşıyan bu köy, sessiz ama kararlı bir topluluk.

İskan Köyleri ile Rum Köyleri: Mimari Fark

Adadalılar genellikle bu farkı hemen anlar: İskan köyleri planlı, betonarme, en çok iki katlı düzenli yapılardan oluşur. Zeytinliköy, Tepeköy veya Kaleköy gibi Rum köylerinin yüzlerce yıllık taş mimarisine ve organik köy dokusuna sahip değildir. Tepeköy ile Yeni Bademli'yi arka arkaya gezdiğinizde bu karşıtlık çarpıcı biçimde ortaya çıkar.

Adanın farklı tarihsel katmanlarını anlamak istiyorsanız, iskan köylerini ve Rum köylerini karşılaştırmalı olarak gezmenizi öneririm. Çoğu ziyaretçi sadece Rum köylerine gidiyor; iskan köyleri atlanan, ama bir o kadar öğretici duraklar.

• Rum köyleri: Taş evler, organik doku, dar sokaklar, yüzlerce yıllık
• İskan köyleri: Betonarme, düzenli plan, 1960-2000 arası, devlet eli
• Ortak nokta: Her iki grup da bugün pansiyonculuk ve tarımla geçiniyor
• Fark: Rum köyleri turist çeker, iskan köyleri hikaye anlatır

Sıkça Sorulan Sorular

Gökçeada iskan köylerini ziyaret etmek ücretli mi?

Hayır, tüm köyler açık hava yerleşimleridir ve giriş ücretsizdir. Sadece gidip dolaşabilir, kahve içebilirsiniz.

Eşelek köyündeki minare hikayesi gerçek mi?

Evet. Biga'daki eski köyden minare taşları tek tek numaralanarak söküldü, kamyon ve gemiyle taşındı ve 2001'de Gökçeada'daki yeni köyde yeniden dikildi.

Bakacak Barajı altındaki eski Eşelek köyü görülebilir mi?

Baraj suyunun çekildiği dönemlerde, özellikle yaz kuraklığında, 900 yıllık köy kalıntıları su yüzeyine çıkıyor. Medyada da zaman zaman yer buluyor.

Gökçeada'ya nasıl ulaşılır?

Kabatepe Limanı'ndan feribotle. Yazın iki saatte bir sefer, geçiş süresi yaklaşık 1,5 saat. Kışın günde 2 sefer, süre yaklaşık 2 saat. Güncel sefer bilgileri için feribot saatleri sayfamızı kontrol edin.

İskan köyleri turistik mi?

Rum köylerine kıyasla daha az turistik. Ama Yeni Bademli pansiyon turizmiyle, Eşelek minare hikayesiyle, Uğurlu tenha koylarıyla ilgi çekiyor. Asıl değerleri, adanın göç tarihini somut olarak göstermeleri.