Gökçeada Ne Zaman Ada Oldu? 20 Bin Yıl Önce Karaydı

Gökçeada ne zaman ada oldu? Bugün Türkiye'nin en büyük adası olan İmroz her zaman ada değildi. Yaklaşık 20 bin yıl önce buraya yürüyerek ulaşmak mümkündü, çünkü deniz bugünkünden 120 metreden fazla alçaktı.

Bu yazıda bilimsel yayınları ve NOAA'nın deniz tabanı verisini bir araya getirdik, haritaları da bu veriden kendimiz çizdik. Yayınlanmış bilgiyi ve kendi hesabımızı ayrı ayrı belirttik, çünkü konunun önemli bir kısmı hâlâ yaklaşık.

20 bin yıl önce Gökçeada neredeydi?

Son buzul çağının en soğuk döneminde dünya sularının büyük bölümü kıtalardaki buzullarda birikmişti. Lambeck ve ekibinin 2014 tarihli çalışması, küresel deniz seviyesinin 29 ile 21 bin yıl önce arasında yaklaşık 134 metre aşağıya indiğini gösteriyor.

Bu seviyede Kuzey Ege adaları anakaranın parçasıydı. Gökçeada üzerine çalışan araştırmacılar Onur Özbek ve Burçin Erdoğu da aynı tabloyu anlatıyor: Gökçeada, Limni ve Bozcaada o dönemde ayrı adalar değil, aynı kara parçasının yüksek yerleriydi. Bugünkü deniz haritasından çizdiğimiz görselde bu açıkça görülüyor.

Feribot hattının altında ne vardı?

Kabatepe ile Kuzu Limanı arasındaki düz hat yaklaşık 30 km. Deniz tabanı verisine göre bu hattın en derin noktası yaklaşık 86 metre. Yani deniz 125 metre alçakken, feribotun bugün 60-75 dakikada geçtiği su açıkta kalan bir araziydi. Bugünkü seferler için feribot saatleri sayfasına bakabilirsiniz.

Marmara ve Karadeniz neden göldü?

Araştırmalar Çanakkale Boğazı'nın eşiğini son buzul döneminde yaklaşık 80-85 metre olarak veriyor. Deniz bu seviyenin altına inince Marmara dünya denizleriyle bağını kaybetti ve göle döndü. Karadeniz için de aynısı geçerliydi. Bu yüzden o dönemin haritasına bakınca bugünkü boğazları değil, karaların arasına sıkışmış göl havzalarını görürsünüz.

Gökçeada ne zaman ada oldu?

Kesin bir yıl yok, çünkü bir kara bağlantısının kopuşu kazı tabakası gibi tarihlenemiyor. Burçin Erdoğu, Gökçeada'nın Limni ile birlikte muhtemelen Genç Dryas soğuk döneminden hemen sonra ada olduğunu yazıyor. Bu dönem yaklaşık 11.600 yıl önce sona erdi.

Biz de bugünkü deniz tabanından bir eşik hesabı yaptık. ETOPO 2022 ve GEBCO 2020 verileri aynı sonucu verdi: Gökçeada ile Limni'nin oluşturduğu kara parçası, deniz bugünkü seviyesinin yaklaşık 68 metre altına kadar yükseldiğinde Anadolu sahanlığından kopuyor. Gökçeada ile Limni arasındaki kara köprüsü ise yaklaşık 45 metrede kayboluyor.

Deniz seviyesi eğrileriyle birlikte okununca bu hesap, anakaradan kopuşu yaklaşık 13 bin, Limni'den ayrılmayı yaklaşık 11 bin yıl öncesine koyuyor. Yayınlardaki tarihle aradaki fark şaşırtıcı değil: bugünkü deniz tabanı o dönemin yüzeyiyle aynı değil. Üzerine binlerce yıldır çökel birikiyor ve bölge tektonik olarak aktif. Bana göre en dürüst ifade şu: Gökçeada yaklaşık 13 ile 11 bin yıl önce arasında ada oldu.

İmroz'un ilk insanları yürüyerek mi geldi?

Adanın en eski buluntuları Orta Paleolitik döneme ait taş aletler. Doğu kesimde olası Mezolitik aletler de bulunmuş. Özbek ve Erdoğu'nun çalışmasında öne çıkan yerlerden biri Eskino. Ancak bu aletleri yapanların adaya nasıl geldiğini gösteren doğrudan bir kanıt yok ve kaynaklarda sayısal bir tarih de verilmiyor. Bildiğimiz şu: kara bağlantısının açık olduğu dönemlerde buraya ulaşmak için tekneye gerek yoktu.

Uğurlu'da durum farklı. Uğurlu Höyüğü Doğu Ege adalarının bilinen en erken Neolitik yerleşmesi ve en eski tabakası MÖ 6800 dolaylarına tarihleniyor. Bu tarihte Gökçeada en az 2 bin yıldır adaydı, deniz de bugünkünden yaklaşık 20 metre alçaktı.

Yani ilk çiftçiler adaya yürüyerek değil, denizi geçerek ulaştı. Araştırmacılar erken Neolitik dönemde deniz yolculuğundan söz ediyor, ama teknenin tipi ve izlenen rota bilinmiyor. Kazılar yerleşimcilerin evcil koyun, keçi, sığır ve domuzla birlikte yaşadığını, Melos ve Orta Anadolu'dan gelen obsidyen kullandığını gösteriyor.

Haritaları nasıl çizdik?

Yöntem basit: NOAA'nın ETOPO 2022 modelinden Gökçeada çevresinin deniz tabanı yüksekliklerini yaklaşık 450 metrelik bir ızgarayla aldık. Ardından deniz seviyesini adım adım değiştirip hangi noktaların açıkta kaldığını hesapladık. İki kara parçasının hangi seviyede birleştiğini bulmak için de aralarındaki en sığ geçişi aradık. Aynı hesabı GEBCO 2020 verisiyle tekrarladık ve eşikler değişmedi.

Bu yöntemin sınırları var. Izgara küçük kanalları göstermeyebilir ve bugünkü taban buzul çağındaki yüzeyle aynı değil. O yüzden haritaları kesin bir kıyı çizgisi olarak değil, genel resmi gösteren bir çizim olarak okumak gerekiyor.

Bugün bu geçmişi adada nerede görürsünüz?

Buzul çağı kıyısının izleri bugün suyun altında, ama coğrafyası kıyıdan okunabiliyor. Gökçeada'nın kuzeyinden bakınca karşıda Semadirek görünür. Aradaki deniz tabanı yaklaşık 1.000 metreye kadar iniyor, bu yüzden deniz 125 metre alçaldığında bile iki kara arasında su kaldı.

Tavsiyem, bu hikâyeyi adanın güneybatısında tamamlamanız. Uğurlu köyü rehberimiz o bölgeyi anlatıyor. Daha geniş tablo için adanın 8 bin yıllık tarihi, Tunç Çağı için Yenibademli Höyük, bugünkü yeryüzü şekilleri için Gökçeada coğrafyası yazılarımıza bakabilirsiniz.

Bu hesabın en çarpıcı sonucu şu: Gökçeada'nın ada olması, insanın burada köy kurmasından yalnızca birkaç bin yıl önceye dayanıyor. Bugün tatil için feribota binmemize neden olan deniz, jeolojik ölçekte çok yeni.

Sıkça Sorulan Sorular

Gökçeada'ya gerçekten yürüyerek gidilebilir miydi?

Evet, yaklaşık 20 bin yıl önce ada anakaraya bağlıydı. Ancak o dönemin akarsularını ve göllerini tam bilmediğimiz için kesin bir yürüyüş güzergâhı çizemiyoruz.

Gökçeada hangi adayla birleşikti?

Limni ile. Burçin Erdoğu iki adanın bir kara köprüsüyle bağlı olduğunu yazıyor. Bizim deniz tabanı hesabımızda da bu bağlantı yaklaşık 45 metrede kayboluyor.

Bozcaada da o dönemde ada değil miydi?

Değildi. Özbek ve Erdoğu'ya göre son buzul maksimumunda Bozcaada da anakaraya bağlıydı. Haritada gördüğünüz gibi Gökçeada ve Bozcaada aynı geniş sahanlığın üzerindeydi.

Bu tarihler kesin mi?

Hayır. Deniz seviyesi rakamları yayınlanmış çalışmalara dayanıyor, ama 13 ve 11 bin yıl tahminleri bugünkü deniz tabanından yapılan yaklaşık hesaplar. Yeni sondaj ve deniz tabanı çalışmaları bu tarihleri değiştirebilir.

Kaynaklar

• Lambeck K. ve diğ. (2014), Sea level and global ice volumes from the Last Glacial Maximum to the Holocene, PNAS 111(43).
• Özbek O., Erdoğu B. (2014), Initial occupation of the Gelibolu Peninsula and the Gökçeada (Imbroz) island in the pre-Neolithic and Early Neolithic, Eurasian Prehistory 11.
• Erdoğu B. (2016), The Neolithic landscape and settlement of the island of Gökçeada (Imbros, Turkey), Géoarchéologie des îles de Méditerranée.
• McHugh C. ve diğ. (2008), The last reconnection of the Marmara Sea to the World Ocean, Marine Geology.
• Perissoratis C., Conispoliatis N. (2003), The impacts of sea-level changes during latest Pleistocene and Holocene times on the morphology of the Ionian and Aegean seas, Marine Geology 196.
• NOAA NCEI, ETOPO 2022 küresel rölyef modeli; GEBCO 2020 batimetri verisi.